بارنامه الکترونیکی

صدور بارنامه الکترونیکی

صدور بارنامه الکترونیکی به‌عنوان مسیر تحول صنعت حمل و نقل کالا مسدود مانده است. بارها مسئولان وعده دادند که از فلان تاریخ این طرح اجرایی خواهد شد. اما انگار تحقق صدور بارنامه الکترونیکی تنها تعویق وعده‌های معوق پی در پی است.

از تصویب طرح ایجاد سامانه صدور بارنامه الکترونیکی چندسالی می‌گذرد. مصوبه‌ای که حالا وجه قانونی دارد و زیرساخت‌های آن فراهم است. اما با این وجود و علیرغم اذعان متولیان حمل و نقل به مزایای آن، صدور الکترونیکی بارنامه در عمل محقق نشده است. در این مطلب از افتتاح تا انسداد مسیر بارنامه الکترونیکی را با هم مرور می‌کنیم.

اسفند 95

امکان‌سنجی صدور بارنامه الکترونیکی

در طول دو دهه گذشته بارنامه الکترونیکی یکی از موضوع مطالعاتی حوزه حمل و نقل بوده است. اما اسفند سال 95 نتایج حاصل از یک طرح پژوهشی نشان داد که ایجاد سامانه صدور بارنامه اینترنتی از نظر قانونی امکان‌پذیر است. در گزارش این تحقیق، امکانات لازم و دستورالعمل نحوه صدور بارنامه الکترونیکی نیز بیان شده بود. بعد از این زمان بود که حذف بارنامه کاغذی و جایگزینی آن با بارنامه الکترونیک در دستور کار سازمان راهداری قرار گرفت.

آذر 96

صدور بارنامه الکترونیکی حمل جاده‌ای کالا

صدور بارنامه الکترونیکی حمل جاده‌ای کالا

21 آذر سال 96 شهرام آدم‌نژاد، معاون برنامه‌ریزی سازمان راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای در مصاحبه با روابط‌عمومی آن سازمان، اعلام کرد که از ابتدای خرداد سال 97 بارنامه‌ها به صورت الکترونیکی صادر خواهند شد. وی در تشریح این طرح گفت:

با توجه به بررسی‌ها و برنامه‌ریزی‌های صورت گرفته در زمینه کنترل و نظارت بر فعالیت ناوگان حمل‌ونقل جاده‌ای کالا، زیرساخت‌های مورد نیاز در اجرای طرح صدور بارنامه الکترونیک فراهم گردید به گونه‌ای که با حذف صدور بارنامه‌های کاغذی، برای هر ناوگان حامل کالا کد رهگیری صادر می‌شود که از سوی سازمان راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای و سایر دستگاه‌های نظارتی از جمله پلیس راه قابل کنترل و ردیابی است.

مزایای بارنامه الکترونیکی

آدم‌نژاد با بیان ویژگی‌های بارنامه الکترونیک، این طرح را تغییری بزرگ در حوزه حمل‌ و نقل زمینی کالا دانست. او در خصوص مزیت‌های صدور الکترونیکی بارنامه، به این موارد اشاره کرد:

  • تسهیل در فرآیند صدور بارنامه
  • حذف ترددهای غیرضروری وطی مسافت‌های طولانی جهت اخذ بارنامه
  • کاهش مصرف سوخت
  • تسهیل در صدور بارنامه الکترونیک در بازارگاه‌های الکترونیکی
خرداد 97

حذف بارنامه کاغذی

6 ماه بعد یعنی موعد اجرای طرح  اعلام شد که بارنامه کاغذی از شهریور ماه حذف خواهد شد. معاون برنامه‌ریزی وقت سازمان راهداری، فرامز مداح 22 خرداد 97 در مصاحبه‌ با خبرگزاری ایرنا گفت:

برای جلوگیری از حضور رخ به رخ رانندگان در شركت های حمل ونقل برای دریافت بار، اصلاح آیین نامه وظایف مدیر فنی در شركت های حمل و نقل آماده شده است. با تصویب دولت، شركت های حمل و نقل به صورت الكترونیكی با رانندگان ارتباط برقرار می‌كنند و هرگونه پرداخت كمیسیون از طرف رانندگان به صورت الكترونیكی و شفاف خواهد بود.

وی با بیان اینکه حذف بارنامه کاغذی مانع تضعیف حقوق رانندگان می‌شود، وعده داد که این طرح از شهریور 97 اجرا خواهد شد.

تاثیر بازارگاه های الکترونیکی در حمل و نقل

تاثیر بازارگاه های الکترونیکی در حمل و نقل

بیش از یک سال از وعده خرداد 97 می‌گذشت و خبری از بارنامه الکترونیکی نبود. فعالان صنعت حمل و نقل کالا کماکان از مزایای این طرح بی‌بهره بودند. وزارت راه همواره توسعه حمل و نقل هوشمند را از جمله موفقیت‌های خود عنوان می‌کرد. افزایش تعداد بازارگاه‌های الکترونیکی به‌عنوان یکی از شاخص‌های پیشرفت حمل و نقل هوشمند محسوب می‌شود. اما افزایش تعداد بازارگاه‌های هوشمند به خودی خود نمی‌تواند ملاک درستی از هوشمندسازی حمل بار باشد. هدف از ایجاد بازارگاه‌ الکترونیکی، حذف واسطه‌ها و کاهش هزینه حمل بار بود. اهدافی که در عمل محقق نشدند. چرا که امکان صدور بارنامه الکترونیکی توسط بازارگاه‌ها وجود ندارد. بازارگاه‌ها هنوز باید مبتنی چهارچوب‌های باربری سنتی فعالیت کنند. این در حالی است که بنا به نظر کارشناسان با استفاده از ظرفیت بازارگاه‌های الکترونیک، هزینه باربری تا 40 درصد کاهش می‌یابد.

شهریور 98

راه‌اندازی سامانه صدور بارنامه الکترونیک

 5 شهریور سال 98 در نشست علنی مجلس، با ایجاد سامانه متمرکزی برای صدور بارنامه الکترونیک موافقت شد. بر این اساس وزارت راه و شهرسازی مکلف شد سامانه متمرکزی برای صدور بارنامه الکترونیک به‌وسیله متصدیان حمل و نقل ایجاد کند. به نحوی که امکان استعلام اصالت بارنامه برای دریافت‌کنندگان نسخه چاپی آن فراهم باشد. در صورت تعارض بین مفاد نسخه چاپی و نسخه الکترونیک، مفاد نسخه الکترونیک معتبر خواهد بود.

آبان 98

صدور بارنامه الکترونیکی از ابتدا سال 99

سازمان راهداری وعده داد بود تا از شهریور ماه 97 صدور بارنامه الکترونیکی در سراسر کشور اجرایی شود. ماه‌ها از تاریخ مقرر گذشته بود و از اجرای وعده‌ای با چندبار تعویق خبری نبود. بالاخره 28 آبان 98 در نشستی پیرامون مبارزه با قاچاق کالا و ارز، این موضوع دوباره مطرح شد.

این جلسه با حضور مدیران کل دفتر حمل و نقل کالا و دفتر فناوری اطلاعات سازمان راهداری، نمایندگان ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز، وزارت صمت و جمعی از رؤسا و اعضای کانون شرکت‌های حمل و نقل کالا برگزار شد.

در این نشست مدیر دفتر فناوری اطلاعات و ارتباطات سازمان راهداری گزارشی درباره سامانه‌های الکترونیکی اسناد حمل در کشور ارایه کرد. حسین متولی گفت:

زیر ساخت الکترونیکی شدن اسناد حمل و نقل طی دو ماه آینده عملیاتی می‌شود و براساس تکلیف قانونی مقرر است بارنامه کاغذی به تدریج حذف و تا سال آینده (سال 99) تمام بارنامه‌ها به صورت الکترونیکی صادر شود.

تیر 99

دستور توقف صدور بارنامه کاغذی

توقف صدور بارنامه کاغذی

با آغاز سال 99 و شیوع گسترده ویروس کرونا، انتظار می‌رفت وعده اجرای بارنامه دیجیتال محقق شود. انتظاری که برآورده نشد و وعده‌ای که باز معوق ماند. حسین متولی 14 تیر 99 در گفتگو با روابط عمومی سازمان راهداری، اعلام کرد که کلیه بارنامه‌های کاغذی تا شهریور 99 حذف خواهند شد. او با اشاره به اقدامات انجام شده در این زمینه، گفت:

طبق تکالیف ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز، فرایند اجرایی طرح اجرای امضای دیجیتال در اسناد حمل با اولویت بارنامه برخط از سال 98 آغاز شده است. تکمیل پروژه به‌صورت کامل تا شهریورماه 1399 با هدف حذف فیزیکی اوراق بهادار بارنامه انجام می‌شود.

اما یک روز بعد معاون حمل و نقل سازمان راهداری در اظهارنظری متفاوت اعلام کرد که از 20 تیر 99 بارنامه‌های کاغذی حذف می‌شوند. به گزارش روابط عمومی این سازمان، مهران قربانی ضمن بیان این مطلب گفت:

مقرر شد از تاریخ 20 تیرماه سال جاری شرکت‌های حمل و نقل سراسری و بزرگ مقیاس هوشمند پس از اتمام بارنامه‌های فیزیکی مصرف نشده خود، نسبت به صدور الکترونیکی بارنامه‌های مربوطه بر اساس ضوابط ابلاغیه سازمان اقدام و تصویری از داده‌های بارنامه‌های مذکور را در اختیار راننده قرار دهند.

مرداد 99

تعویق در الکترونیکی شدن اسناد حمل

سوم مرداد 99 در نشست مجازی مدیران کل راهداری و حمل و نقل جاده ای، مهران قربانی از ابلاغ دستورالعمل نحوه فعالیت شرکت‌های حمل و نقل بزرگ مقیاس هوشمند خبر داد. او ضمن اعلام این مطلب گفت:

شرکت های حمل و نقل سراسری و بزرگ مقیاس هوشمند از پانزدهم مردادماه سال جاری (99) ملزم هستند پس از اتمام بارنامه های فیزیکی مصرف نشده خود، نسبت به صدور الکترونیکی بارنامه ها اقدام نمایند.

آذر 99

تاسیس شرکت های خوداتکایی کالا

در حالیکه اجرای طرح صدور الکترونیکی بارنامه عملا در کشور اجرایی نشده است، طرح جدیدی معرفی می‌شود. “شرکت‌های حمل و نقل خوداتکایی کالا” که سازمان راهداری آن را حلقه مفقوده عرصه حمل و نقل کشور می‌نامند.

23 آذر ماه 99 رئیس وقت سازمان راهداری از ابلاغ ضوابط تأسیس و فعالیت شرکت‌های حمل‌ونقل کالای خوداتکایی خبر داد. عبدالهاشم حسن‌نیا در مصاحبه با خبرگزاری تسنیم، گفت این طرح در راستای ارتقای بهره‌وری ناوگان عمومی حمل‌ونقل جاده‌ای شکل گرفته است.

وی با اشاره به کمبودهای سیستم باربری، تاسیس شرکت‌های خوداتکایی را یک ضرورت دانست. او گفت در بسیاری از نقاط کشور، امکان دسترسی به شرکت‌های حمل و نقل برای متقاضیان بارنامه دشوار است. از سویی تاسیس شرکت باربری چندان آسان نیست. این امر منجر شده که بسیاری از محموله‌ها بدون بارنامه جابجا شده و مشکلات زیادی را برای رانندگان ایجاد کند. حسن‌نیا در تشریح این طرح گفت: 

هر شرکت خود اتکا، صرفاً مجاز به تحویل بار و صدور بارنامه برای ناوگان ملکی خود است. با توجه به اهمیت مدیریت ناوگان ملکی توسط شرکت، دیگر شرکت‌های حمل‌ونقل نیز از ارایه بار و صدور بارنامه به این قبیل از وسایل نقلیه ممنوع شده‌اند.

دی 99

عدم امکان صدور بارنامه توسط بازارگاه‌

دی‌ماه 99 امید به تحقق بارنامه الکترونیکی که معلق بود، با گفته‌های معاون برنامه‌ریزی سازمان راهداری به‌کلی رنگ باخت. فرامز مداح در گفتگو با ماهنامه صنعت حمل و نقل، ابتدا به تعریف بازارگاه هوشمند پرداخت. سپس با تشریح وظایف و حدود اختیارات بازارگاه، نتیجه‌گیری عجیبی کرد. نتیجه‌ای که برخلاف همه ادعای پیشین سازمان متبوعش در طول این سال‌ها بود. او بازارگاه از نگاه سازمان راهداری را چنین تعریف کرد:

بازارگاه بازاری است که عوامل حمل و نقل را در فضای الکترونیک به هم مرتبط می‌کند. در واقع بازارگاه‌ها شرکت‌های حمل و نقلی نیستند. بلکه وظیفه‌شان این است عواملی که در حمل و نقل دخیل هستند را به هم مرتبط کنند. تعداد این عوامل سه عامل بیشتر نیست: صاحب کالا، شرکت و راننده. این سه عامل باید دو به دو به هم مرتبط شوند.

به عقیده مداح بازارگاه‌ها اسنپ و تپسی نیستند، و نمی‌توانند مستقیما بین صاحب کالا و راننده ارتباط برقرار کنند. طبق قانون تجارت شرکت‌های حمل و نقل مجوز صدور بارنامه را دارند. بازارگاه‌ها مجاز به صدور بارنامه نیستند، مگر این‌که قانون عوض شود. در حال حاضر تنها راهی که برای بازارگاه‌ها وجود دارد شراکت با یک شرکت حمل و نقل است.

مرداد 1400

سوال آخر

از وعده‌ها و خلف‌وعده‌ها درباره صدور بارنامه الکترونیکی گذشتیم و آخرین اظهارنظر رسمی را هم شنیدیم. اکنون می‌ایستیم، می‌پرسیم به مقصد رسیدیم، اصلا مقصد کجاست؟ برمی‌گردیم به عقب نگاه می‌کنیم، تصویری که می‌بینیم مسیر پیچ در پیچ و مه‌گرفته‌ای است. احساس می‌کنیم که اصلا حرکت نکردیم. ذهنمان مانند کلافی سردرگم است، که برای گشودن گره‌هایش باید پاسخ سوالات زیادی را پیدا کنیم. اول آنکه، آیا هوشمندسازی و به‌روزرسانی صنعت حمل و نقل بر مبنی قوانین و قیدوبندهای سنتی ممکن است؟ هدف از ایجاد انواع مختلف شرکت‌های حمل و نقل هوشمند که باید وابسته به باربری‌های قدیمی باشند، چیست؟ و سوال آخر اینکه، آیا با تغییر دولت می‌توانیم به تحقق این طرح باز امیدوار شویم؟