پایانه های باربری

پایانه های باربری در یک نگاه

پایانه های باربری را می‌توان بازیگران اصلی صنعت حمل و نقل جاده ای کشور محسوب کرد. اما رانندگان کامیون پایانه های باری را بزرگترین معضل سیستم حمل و نقل کالا می‌دانند. مدیریت پایانه های حمل بار به عهده کیست؟ چرا کامیونداران سالن های اعلام بار را جولانگاه دلالان می‌دانند؟

عملکرد پایانه های باربری به‌عنوان مراکز توزیع بار همواره مورد انتقاد فعالان این حوزه بوده است. اساسا تعریف پایانه حمل بار چیست و سرمنشا قدرت نفوذشان کجاست؟

پایانه باربری چیست؟

طبق تعریف سازمان راهداری پایانه بار مکانی است برای ساماندهی امور حمل و نقل کالا و ارائه خدمات به رانندگان و صاحبان کالا و شرکت ‌های حمل و نقل. همچنین این پایانه ها به عنوان مراکز توزیع کالا دارای سالن های اعلام بار هستند. تعیین مقصد، نرخ کرایه باربری، دستمزد رانندگان در پایانه ها انجام می‌گیرد.

تعداد پایانه های باری فعال

سازمان راهداری در سالنامه آماری سال 99، تعداد پایانه های باربری فعال در سطح کشور را 81 پایانه اعلام کرده است که البته این رقم پایانه‌های مرزی را شامل نمی‌شود. این آمار نشان می‌دهد که تعداد پایانه های باربری در یک دهه گذشته 47.2 درصد رشد کرده است، و از 55 پایانه به 81 پایانه افزایش یافته است.
از نظر تعداد پایانه ها استان فارس با 7 پایانه فعال رتبه اول را دارد و بعد از آن استان‌های اصفهان با 6 پایانه و خراسان رضوی با 5 پایانه، قرار دارند.
نکته قابل توجه در بررسی این داده‌ها کاهش تعداد پایانه ها در سال آخر است. تعداد پایانه ها در طول 10 سال گذشته همواره روندی افزایشی داشته است، اما در سال 99 تعداد پایانه های باربری از عدد 84 به 81 کاهش یافته است. علت این امر چیست؟

پایانه باربری، معضل بزرگ رانندگان

یکی از مطالبات اصلی و همیشگی رانندگان کامیون حذف واسطه‌گری در پایانه های بار بوده است. آنها اعتقاد دارند نبود نظارت قانونی بر فعالیت پایانه ها، عملا سالن های اعلام بار را به جولانگاه دلالان تبدیل کرده است. واسطه‌هایی که بدون هزینه و بی‌زحمت بالاترین سهم نصیبشان می‌شود.
رانندگان توزیع ناعادلانه بار، پرداخت کمیسیون اضافه و عدم شفافیت در تعیین نرخ کرایه باربری را از بزرگترین مشکلات سیستم حمل بار می‌دانند. مثلا یکی از رانندگان چنین می‌گوید:

فرض کنید در پایانه بار بندرعباس، باری مثلا در مسیر بندر-تبریز با کرایه 2.5 میلیون تا 3 میلیون تومان از طریق اعلام بار، اعلام می‌شود، همان زمان دلال وارد می‌شود و به راننده اعلام می‌کند که 200 هزار تومان می‌گیرد و این بار را بدون نوبت به شما می‌دهد و بدین‌ترتیب نوبت نفری که در صف بوده است هم از بین می‌رود.

در طول این سال‌ها همواره رانندگان ضمن انتقاد از عملکرد ضعیف سازمان راهداری به‌عنوان نهاد متولی، خواستار رسیدگی دستگاه‌های مسئول نسبت به رفع مشکلات سیستم توزیع بار بودند.

در مقابل سازمان راهداری هربار با اوج‌گیری اعتراضات، دستورالعمل‌ها و وعده‌هایی را اعلام کرده است. دستورهایی که از نظر رانندگان هیچ‌وقت به درستی اجرا نشده است، و وعده‌هایی که یا محقق نشده یا محقق‌شدنشان گره‌ای از مشکلات این صنف باز نکرده است.

پایانه های باربری

راهکارهای اصلاح وضعیت پایانه ها

تصویب شاخص تن کیلومتر

 سازمان راهداری در پاسخ به مطالبه اصلی رانندگان یعنی پایین بودن کرایه حمل بار است، طرح شاخص تن کیلومتر را تصویب کرد. ﺗﻦ ﮐﯿﻠﻮﻣﺘﺮ واﺣﺪ ﺳﻨﺠﺶ ﺟﺎﺑﺠﺎﯾﯽ ﮐﺎﻻﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﯿﺎﻧﮕﺮ ﺣﻤﻞ ﯾﮏ ﺗﻦ ﮐﺎﻻ در ﯾﮏ ﮐﯿﻠﻮﻣﺘﺮ ﻣﯽﺑﺎﺷﺪ.

کامیوندران معتقدند قیمت‌گذاری عادلانه، شفاف و به دور از دخالت واسطه‌ها تنها از طریق اجرای واقعی تن کیلومتر امکان‌پذیر است، اما علیرغم ابلاغ این طرح، تن کیلومتر فقط یک اسم جدید برای کرایه توافقی است و هنوز  در عمل کسی آن را اجرا نمی‌کند.

واگذاری پایانه‌ها به بخش خصوصی

محمد اسلامی وزیر راه و شهرسازی، در دی‌ماه 97 با اعلام عدم تمایل دولت به پایانه‌داری و از واگذاری پایانه‌ها به بخش خصوصی خبر داد. همچنین اعلام شد الویت سازمان راهداری واگذار گردن پایانه‌ها به انجمن صنفی رانندگان، انجمن کارفرمایی شرکت‌های حمل‌و‌نقل و انجمن صنفی کامیون‌داران است.

اعلام این خبر با مخالفت رانندگان و کامیوندارن مواجه شد، آن‌ها با بیان اینکه مدیریت دولت بر پایانه‌ها مشکل ما نیست که با واگذاری به بخش خصوصی رفع شود، از این طرح انتقاد کرده چرا که معتقدند اگر پایانه ها به بخش خصوصی واگذار شود، همین میزان نظارت اندکی که بر سالن های اعلام بار وجود دارد، حذف می شود.

بارنامه الکترونیکی

در سال 1395 سازمان راهداری با هدف شفاف‌سازی کمیسیون دریافتی شرکت‌های حمل و نقل خبر از حذف بارنامه‌های کاغذی و جایگزینی آن با بارنامه‌های الکترونیکی داد.

مدیران سازمان راهداری اعتقاد داشتند که ارتباط رو در روی رانندگان با شرکت‌های حمل ونقل و موجب پنهان ماندن پرداخت‌های سبب شده که هرگونه پرداختی اضافی به‌صورت نقد از طرف رانندگان به شرکت‌های باربری پنهان بماند.

ایجاد سامانه‌ای هوشمند برای صدور بارنامه الکترونیکی که نویدبخش تحول در شبکه حمل و نقل بود، در طول این چند سال علیرغم همه ‌تلاش‌‌ها و وعده‌های مکرر مسئولین به تحقق نرسیده است.

توسعه بازارگاه‌های الکترونیکی

یکی از اقدامات سازمان راهداری برای ساماندهی و مدیریت سیستم توزیع بار، ایجاد بازارگاه های الکترونیکی یا همان EMarket Place است. این بازارگاه‌ها حمل و نقل هوشمند بار با اتصال صاحبان کالا و رانندگان فرایند حمل و نقل را تسهیل و تسریع می‌کنند.

گاهی رانندگان برای دریافت نوبت بارگیری باید ساعت‌ها و حتی روزها در سالن‌های اعلام بار معطل بمانند و در نهایت یا با یک رقم پایین بارگیری می‌کنند یا بدون بار برمی‌گردند. اما بستر هوشمند بازارگاه‌ها به عنوان یک سالن اعلام بار مجازی، امکان دسترسی رانندگان به بارهای مختلف را فراهم می‌کنند، و با کاهش نقش واسطه‌ها و حذف کمیسیون‌های گزاف موجب افزایش درآمد رانندگان می‌شوند.

با این وجود و علیرغم وعده‌های چندساله سازمان راهداری مبنی بر امکان صدور بارنامه توسط بازارگاه، همچنان دریافت مجوز بارنامه در اختیار شرکت‌های باربری است. همین امر موجب شده تا اهداف هوشمندسازی حمل و نقل کالا به خوبی اجرایی نگردد.

اکنون به روشنی می‌توان نتیجه گرفت که عملکرد نامناسب پایانه های باربری، بزرگترین معضل رانندگان و کامیونداران است، و البته روشن‌تر وجود راهکارهای مناسب برای برون‌رفت از این بحران است. راه‌حل‌هایی که موفقیتشان در گرو خواست واقعی و اقدام جدی دستگاه‌های مسئول برای رفع این مشکل است.